ایران، جامعهی کوتاهمدّت

مقالهایست در بررسی مشکلات توسعهی بلندمدّت در ایران از محمّدعلی همایون کاتوزیان که میتوانید از اینجا دریافت کنید!

نشر نی این مقاله رو به همراه ۳ مقالهی دیگه چاپ کرده.

بخش آغازین مقاله جهت معرّفی :)

《 ایران برخلاف جامعه درازمدّت اروپا جامعهای کوتاهمدتّت بوده است. در این جامعه تغییرات- حتّی تغییرات مهم و بنیادین- اغلب عمری کوتاه داشتهاست. این بیتردید نتیجه فقدان یک چارچوب استوار و خدشهناپذیر قانونی است که میتوانست تداومی درازمدّت را تضمین کند. در دورههای کوتاهمدّت حضور طبقات لشکری، دیوانی و مالک چیزی نمایان بود.

اما ترکیب این طبقات بیش از یک یا دو نسل دوام نمیآورد، برخلاف اشرافیت سنّتی اروپا یا حتّی طبقه بازرگان این جوامع، در ایران مالکیت و موقعیت اجتماعی عمری کوتاه داشت، دقیقاً به آن سبب که این امتیازات چیزی شخصی شناخته میشد و در شمار حقوق اجتماعی موروثی و نقض ناشدنی نبود. موقعیت صاحبان رتبه و ثروت ــ جز در مواردی معدود ــ حاصل توارثی دراز مدت (مثلاً بیشتر از دو نسل قبل) نبود و اینان انتظار نداشتند که وارثانشان بنا بر حقی بدیهی در این موقعیت باقی بمانند.

این وارثان تنها در صورتی بر آن جایگاه باقی میماندند که میتوانستند شایستگی خود را به اثبات برسانند و این شایستگی چیزی نبود مگر خصایلی شخصی که برای موفقیت در فلان عرصه اجتماعی ضروری شمرده میشد. به این سان در این جامعه، تحرّک اجتماعی بسیار بود تا حدی که در تاریخ قرون وسطی و تاریخ جدید اروپا اصولاً قابل تصوّر نبود. حتّی جایگاه شاه هم در این میان مستثنی نبود، زیرا مشروعیت و حق جانشینی کم و بیش همواره در معرض چالشهای جدّی و حتّی شورش قرار داشت.

گویاترین کلام برای توصیف ماهیت کوتاه مدت جامعه ایران اصطلاح «خانه کلنگی» است. بیشتر این خانهها بناهایی است که بیش از ۳۰ (یا حتی ۲۰) سال ندارد و اغلب از شالوده و اسکلتی مناسب نیز برخوردار است. در مواردی معدود، این خانهها ممکن است فرسوده شده و نیاز به مرمّت داشته باشد؛ امّا آن چه مایه محکومیت آنها میشود و در نهایت ساختمان را بیارزش قلمداد میکند و فقط ارزش زمین را به حساب میآورد، این داوری است که معماری این ساختمانها و یا طراحی داخلی آنها بنابر آخرین مد و پسند روز کهنه شده است. بنابراین به جای نوسازی آن خانه یا هر بنای دیگر و افزودن بر سرمایهی مادی موجود، کلّ آن ساختمان به دست مالک یا خریدار ویران میشود و بنایی جدید بر زمین آن بالا میرود. از این روست که صاحب این قلم گاه برای توصیف جامعه کوتاه مدت ایران آن را «جامعه کلنگی» نامیده، یعنی جامعهای که بسیاری از جنبههای آن- سیاسی، اجتماعی، آموزشی و ادبی- پیوسته در معرض این خطر است که هوی و هوس کوتاهمدّت جامعه با کلنگ به جانش افتد.

از آنجا که تداوم درازمدّتی در میان نبوده، این جامعه در فاصله دو دوره کوتاه تغییراتی اساسی به خود دیده و به این ترتیب تاریخ آن بدل به رشتهای از دورههای کوتاهمدّت بههمپیوسته شدهاست. بنابراین اگر به این معنی بگیریم تغییرات این جامعه فراوان- و اغلب نمایان- بوده و چنان که گفتیم تحرّک اجتماعی در درون طبقات گوناگون بسیار بیشتر از جوامع سنّتی اروپایی بودهاست. اما بنا بر آن چه گفتیم در این جامعه تغییرات انباشتی درازمدّت، از جمله انباشت درازمدّت مالکیت، ثروت، سرمایه و نهادهای اجتماعی و خصوصی، حتی نهادهای آموزشی، بسیار دشوار بودهاست. بدیهی است که این نهادها در هر دوره کوتاهمدّت وجود داشته یا به وجود آمده است، امّا در دورههای کوتاهمدّت بعد یا بازسازی شده و یا دستخوش تغییراتی اساسی شدهاست.

نشانههای ماهیت کوتاهمدّت جامعه به معنایی که یاد کردیم در سراسر تاریخ دیرینه ایران، خواه دوران پیش از اسلام و خواه دوران اسلامی، یافت میشود. در اینجا سه ویژگی عمده این ماهیت را که رابطهای نزدیک با هم دارند به گونهای مختصر تحلیل میکنیم.

ــ مشکل مشروعیت و جانشینی و قربانیانی که این مشکل از فرمانروایان، سایر اعضای خاندان سلطنتی و نیز از وزرا و فرماندهان نظامی گرفته است.
ــ بیاعتبار بودن مال و جان
ــ مشکلات انباشت و توسعه و مشکل مشروعیت و جانشینی

... 》